Uit de geschiedenis van het VAN DER WERFPARK
(Met dank aan Arti Ponsen voor alle teksten en foto's)

Op de plek van het Van der Werfpark stond vroeger een woonwijk. Deze was ontstaan aan de overkant van het Steenschuur, die in de Middeleeuwen deel uitmaakte van de eerste stadsgracht van Leiden. Daarbuiten waren toen alleen “raamlanden” waar het laken te drogen hing (de zware kwaliteit wollen stof aan de productie waarvan Leiden haar toenmalige welvaart te danken had). Toen de stad werd uitgebreid, werden hier woningen gebouwd, waarin ook allerlei huisindustrie werd beoefend. Er vestigden zich wevers, bakkers, slagers, timmerlieden, meubelmakers, etc.
Toen in 1795 de Patriotten de macht overnamen ontstond een nieuwe klasse van regenten, die liefst op het deftige Rapenburg wilden wonen. Aangezien de oude adel niet van zins was te verhuizen, betrokken de nieuwe rijken het Steenschuur. Zij kochten de oude huizen op en verbouwden ze tot “moderne” stadspaleisjes. In die tijd werd het Steenschuur ook “Rapenburg” genoemd. Het meest rechtse huis op bovenstaande prent staat op de hoek van de Doezastraat (toen nog Koepoortsgracht) op de plaats waar nu het theehuis zich bevindt. In 1807 woonde er een kaarsenmaker, Samuel Adrianus Meerburg.
Op maandag 12 januari 1807, ’s middags om kwart over vier, ontplofte – door onbekende oorzaak - een vrachtschip dat in het Steenschuur lag afgemeerd en was geladen met 36.900 pond buskruit. Aan weerszijden van de gracht, tussen Zonneveldsteeg en Raamsteeg, werden de meeste huizen in een puinhoop veranderd; wat nog overeind stond moest wegens instortingsgevaar worden gesloopt. Er vielen meer dan 150 doden. Een onbekend aantal mensen raakte ernstig gewond. Gezien het tijdstip van de explosie behoorden er relatief veel vrouwen en kinderen tot de slachtoffers: de mannen waren nog niet thuis van hun werk, terwijl de vele lagere scholen die dit gebied toen rijk was, nog niet “uit” waren. Bovenstaande prent toont een blik op de ravage vanaf de huidige Doezastraat; op de plek van de bouwval rechts staat nu het theehuis.
De ligplaats van het kruitschip is in de walmuur van het Steenschuur aangegeven met een kleine gedenksteen.
De open plek die in de stad was ontstaan werd op last van Lodewijk Napoleon (Koning van Holland van 1806 tot 1811) niet opnieuw bebouwd: hij wilde de stad iets moois geven ter compensatie van de geleden verliezen. Na een prijsvraag kwamen diverse ontwerpen binnen voor een fraai nieuw gebouw voor de Universiteit, kazernes, en een promenade-plein. Dit alles is er echter nooit gekomen.
De “Grote Ruïne”, waar nu het Van der Werfpark is, deed dienst als exercitie-terrein van het leger. De “Kleine Ruïne” aan de overzijde werd gebruikt als kermis- en feestterrein: bij de viering van 3 oktober bijvoorbeeld, of van de stichtingsdag van de Universiteit. Op het plaatje (1855) is de maskerade, de gekostumeerde studenten-optocht, juist afgelopen; men flaneert nu wat rond de muziektent. De zuilen vormen de “illuminatie” voor ’s avonds; het is gasverlichting, een nieuwigheid in die dagen. In het midden is het torentje van de St.Lodewijkskerk zichtbaar.
In de loop der tijd werden Grote en Kleine Ruïne grotendeels volgebouwd:
1836 Petruskerk aan de Langebrug; in 1933 afgebrand; in de overblijfselen is lange tijd de brandweerkazerne gevestigd geweest.
1850 gebouw van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen (hoek Langebrug/Steenschuur); thans in gebruik bij de Sociale Dienst.
1856 Kamerlingh Onnes Laboratorium, genoemd naar de natuurkundige die het beroemd maakte als “de koudste plek op aarde”. In 2004 kwam de restauratie gereed; de Faculteit Rechtsgeleerdheid van de Universiteit heeft het onlangs betrokken.
1881 Meisjes-HBS aan de Garenmarkt; in gebruik als kunstenaars-atelier.
1883 Gymnasium (alleen voor jongens) aan de Doezastraat; thans Artsenlaboratorium.
1890 Rijksmuseum voor Geologie en Mineralogie, Garenmarkt, pas verbouwd tot appartementencomplex “Het Kruitschip”.
1900-1910 op de foto: Rijksmuseum voor Natuurlijke Historie (ingang Raamsteeg). Museum Naturalis aan de Darwinweg gebruikt het oude gebouw nog als opslag: wie naar binnen tuurt, kan het skelet van een mammoet zien staan!
Het standbeeld van Burgemeester Van der Werf, de held van het Beleg en Ontzet van Leiden in 1574, werd opgericht in 1884. Aanvankelijk stond het midden op het Ruïne-plein; toen dat door de bouw van de musea aanzienlijk was geslonken, werd van het overgebleven stuk een park gemaakt.
Sindsdien werd aan de Doezastraat het hoofdkantoor van drukkerij Sijthoff gevestigd (1852); ook het hofje van Cornelis Spronck van Hoogmade (1851) staat nog op de plek van huizen die bij de Ramp met het Kruitschip werden verwoest. De meest recente nieuwbouw betreft de Mariakapel en pastorie van de Lodewijkskerk (1956) en het Theehuis Mevrouw Van der Werf (1991) dat aanvankelijk aan het water was neergezet.
Theehuis Mevr. van der Werf in aanbouw (1991)

Toen bleek dat het pal boven een gasleiding stond, werd het verplaatst naar de huidige locatie.
In 2002 is het Theehuis met succes overgenomen door Ria van der Neut die het omdoopte tot de huidige naam Theeschenkerij Mevr. Van der Werf.
TERUG NAAR DE THEESCHENKERIJ VAN HET HEDEN

OF

NAAR DE UITGEBREIDE VERSIE VAN DIT VERHAAL